• Nederlands
  • Français
  • English (UK)

De slag om Gouden Rijst

De slag om Gouden Rijst

Mo 2 februari 2017

Hans Wetzels

De ontwikkeling van Golden Rice, een rijstsoort waaraan door genetische manipulatie vitamine A werd toegevoegd, is volgens voorstanders van GGO’s dé manier om honger de wereld uit te helpen. Pathak lal Golder, lid van een lokale Bengalese boerenorganisatie, ziet het anders: ‘Mensen in Bangladesh lijden honger omdat ze geen geld en geen werk hebben, niet omdat ze geen Gouden Rijst hebben’.

Adrian Dubock is boos. Op Greenpeace, op Friends of the Earth, eigenlijk op de hele milieubeweging en op alle politici die paniek zaaien over genetisch gemanipuleerde organismen (ggo’s). Want genetisch verbeterde gewassen zijn hard nodig om honger te bestrijden, landbouwproblemen op te lossen en de wereld te kunnen blijven voeden nu het klimaat verandert.

De Brit woont in de rustieke uitlopers van de Zwitserse Alpen, werkte jarenlang voor chemiemultinational Syngenta, reisde de wereld rond om arme boeren te bezoeken en uit te vinden hoe biotechnologie hen zou kunnen helpen.

Sinds zijn pensionering wijdt Dubock al zijn tijd aan het promoten van Gouden Rijst; een goudkleurige rijst die dankzij ggo-technologie vitamine A bevat en zo ondervoeding kan helpen bestrijden in landen als Bangladesh of de Filipijnen.

Het Gouden Rijstproject wordt echter al jaren tegengewerkt, foetert hij over de telefoon vanuit zijn woonplaats Basel: ‘De milieubeweging houdt Gouden Rijst al jaren willens en wetens tegen. Ze plegen een misdaad tegen de mensheid omdat wij levens hadden kunnen redden die nu verloren zijn gegaan.’

Compromisloos

Afhangend van aan wie de vraag gesteld wordt, zijn ggo’s ofwel een magische oplossing voor alle landbouwproblemen – of het werk van de duivel zelf. Er zijn weinig debatten waarin voor- en tegenstanders elkaar zo compromisloos bestoken vanuit hun wederzijdse stellingen. Voor landbouwbegrippen is ggo-technologie echter relatief nieuw. In 1974 ontdekten wetenschappers een bacterie die dna kan overbrengen van het ene op het andere organisme. Ideaal om bijvoorbeeld insuline te produceren voor suikerpatiënten. De tabaksplant is tien jaar later de eerste genetisch gemanipuleerde gewasplant.

Het duurt vervolgens tot 1994 voor de Amerikaanse Food and Drug Administration (FDA) toestemming geeft voor de eerste voedselggo; een langer houdbaar gemaakte tomaat met de naam Flavr Savr.

De grootschalige doorbraak van voedselggo’s vindt plaats als de Amerikaanse chemiemultinational Monsanto in 1996 een sojaboon produceert die via genetische manipulatie resistent is gemaakt tegen het door datzelfde bedrijf geproduceerde landbouwgif glyfosaat. Landbouwbedrijven kunnen daardoor alle onkruiden en andere planten (behalve de resistente soja) op een akker in één keer vernietigen en omarmen de nieuwe technologie razendsnel. In hetzelfde jaar introduceert de in St. Louis gevestigde chemiereus een ggo-maïs die door inbreng van een bacteriegen dodelijk is gemaakt voor schadelijke insecten. Concurrerende chemische bedrijven als Bayer CropScience en Pioneer HiBred volgen niet lang daarna met eigen ggo-zaden.

In 1999 leveren Peter Beyer en Ingo Potrykus het definitieve bewijs dat genetische kruisbestuiving mogelijk is

In de tussentijd beginnen wetenschappers Peter Beyer en Ingo Potrykus met hun onderzoek naar hoe een narcissengen in te brengen in de genetische code van een rijstplant. In 1999 levert het tweetal het definitieve bewijs dat de genetische kruisbestuiving mogelijk is en dat de korrel van de rijstplant na toegevoeging van het narcissengen een provitamine genaamd betacaroteen aan begint te maken. Die wordt na consumptie van de rijst in het menselijk lichaam omgezet in vitamine A en zou levens kunnen redden in hongergebieden.

Het wereldwijde areaal aan ggo-soja en -maïs verhonderdvoudigt binnen tien jaar en Ingo Potrykus haalt de cover van het prestigieuze Time Magazine met zijn veelbelovende, vitamineverrijkte rijst.

Maar het wantrouwen slaat toe. Consumenten vertrouwen het het geknutsel met genetica niet en Amerikaanse boeren zien de prijzen zienderogen stijgen op een door de machtige chemiemultinationals gedomineerde zadenmarkt.

De Europese Unie besluit ggo’s te weren en ook de Flavr Savr wordt stilletjes uit de supermarkt teruggetrokken. Ook Gouden Rijst ontkomt niet aan de controverse. Greenpeace verzet zich maximaal tegen de ggo-rijst en publiceert in 2010 het rapport Golden Rice’s Lack of Lustre waarin de milieuorganisatie de toegevoegde waarde van Gouden Rijst in twijfel trekt en benadrukt dat de omvangrijke investeringen die nu nog naar genetische modificatie gaan beter in structurele en duurzame landbouwverbeteringen gestoken kunnen worden om de ondervoedingsproblematiek ook op de lange termijn op te lossen.

Vitaminetekorten zouden volgens Greenpeace op de korte termijn beter aangepakt kunnen worden door de aanleg van volkstuinen of via vitaminesupplementen – oplossingen die volgens de milieuorganisatie minder impact hebben op bijvoorbeeld de genetische rijstdiversiteit in landen als Bangladesh.

Activisten vernielen in verschillende landen proefvelden en ondanks experimenten in de Filipijnen, India, Indonesië, Vietnam, Bangladesh en China staat er anderhalf decennium na uitvinding nog steeds nergens Gouden Rijst op een akker. Een verbitterde Ingo Potrykus weigert dan ook mee te werken aan dit artikel en stelt in een e-mail al ‘genoeg tijd te hebben verloren aan zinloze discussies.’

Landbouwinnovaties

Desondanks worden er onverminderd miljoenen dollars geïnvesteerd in ggo’s. En omdat overheden hun vingers vaak niet durven branden aan de controversiële technologie bemoeien invloedrijke filantropen als Bill Gates en Warren Buffet (gezamenlijk vermogen; ruim 130 miljard dollar) zich steeds opzichtiger met ggo-ontwikkeling.

Bevolkingsgroei, klimaatverandering, droogte, een afnemend areaal landbouwgrond en de wereldwijd groeiende vraag naar vlees en biobrandstoffen doet de behoefte aan slimme gentechnologie immers alleen maar toenemen, vertelt Brantley Browning van de Bill & Melinda Gates Foundation telefonisch vanuit India: ‘Overheden hebben investeringen in de landbouw jarenlang verwaarloosd. Wij proberen nu een landbouwtransformatie te bewerkstelligen waardoor kleine boeren zich via slimme technologie uit de armoede kunnen verheffen. Daartoe financieren wij een heel breed portfolio aan landbouwprojecten waarvan ggo’s inderdaad deel uitmaken.’

De Bill & Melinda Gates Foundation is de grootste liefdadigheidsinstelling ter wereld en heeft jaarlijks de beschikking over 4 miljard dollar – meer dan het bruto nationaal product van landen als Rwanda of Tadzjikistan. Uit cijfers van de stichting zelf blijkt dat er sinds 2008 ruim negenhonderd beurzen beschikbaar zijn gesteld voor landbouwontwikkeling, variërend van enkele duizenden tot tientallen miljoenen dollars.

Ook Gouden Rijst wordt gefinancierd door het echtpaar Gates, met als meest recente overmaking 4 miljoen dollar naar het Bangladesh Rice Research Institute (BRRI) eind 2015. ‘Wij steunen de ontwikkeling van Gouden Rijst als sinds 2005’, verduidelijkt Browning. ‘Er zijn 190 miljoen kinderen wereldwijd die lijden aan vitamine A-tekort. Vitamineverrijkte gewassen hebben veel potentieel om daar iets aan te doen.’

Commercieel potentieel

Na de uitvinding van Gouden Rijst in 1999 gaan Potrykus en Beyer direct op zoek naar een financierings- en ontwikkelingspartner. Ze komen uit bij Adrian Dubock, destijds bij Syngenta verantwoordelijk voor fusies en overnames. De Brit ziet potentieel in Gouden Rijst. Beide partijen komen overeen dat het Zwitserse bedrijf het patent overneemt en het recht op humanitair gebruik van Gouden Rijst in dezelfde overeenkomst direct teruglicenseert aan Potrykus en Beyer.

Het tweetal hoopt hun uitvinding op die manier rechtenvrij beschikbaar te kunnen maken aan kleine boeren in ontwikkelingslanden.

Het tweetal hoopt hun uitvinding op die manier rechtenvrij beschikbaar te kunnen maken aan kleine boeren in ontwikkelingslanden. ‘We wilden een duidelijk afscheiding creëren tussen de commerciële marktexploitatie van Gouden Rijst door Syngenta en de humanitaire inzet ervan’, memoreert Dubock. ‘Dat is wat Potrykus en Beyer vanaf het begin voor ogen hadden met hun rijst.’

De Syngentawetenschappers knutselen verder aan Gouden Rijst, vervangen het narcissengen door een maïsgen en slagen erin de hoeveelheid betacaroteen in de korrel significant te verhogen: Gouden Rijst 2 is een feit. Toch maakt Syngenta in 2005 bekend geen markt de zien voor de ggo en af te zien van commerciële exploitatie. In ontwikkelingslanden gaat de research echter gewoon door.

In 2006 stapt het in de Filipijnen gevestigde International Rice Research Institute (IRRI) het project in en een jaar later sluit het Bengaalse BRRI ook aan. Sindsdien hebben de wetenschappers van BRRI geprobeerd om de door Syngenta gedoneerde Gouden Rijst 2 te kruisen met de in onder boeren in Bangladesh popaire rijstvariatie DHAN29, vertelt Abdul Momin van BRRI enthousiast. Hij werkt al enkele jaren bij BRRI en is nauw betrokken geraakt bij het Gouden Rijstproject.

Door de kruising van de twee soorten wordt de nieuwste variant van Gouden Rijst niet alleen uniek voor Bangladesh maar blijft het patent ook in handen van het staatsonderzoeksinstituut: ‘Er zijn geen bedrijven bij dit project betrokken en Syngenta verdient niets aan. Boeren mogen na de oogst hun zaad gewoon bewaren en hergebruiken. Het enige wat niet mag is de rijst exporteren.’

In Bangladesh zijn eind 2016 eindelijk de langverwachte veldtesten van start gegaan, bevestigt Momin: ‘We zitten nog in de experimenteerfase, maar de genetisch gemodificeerde rijst lijkt prima te groeien in vergelijking met normale rijstsoorten. We nemen op onze testvelden in Dhaka heel strikte veiligheidsmaatregelen in acht. Er zit een heel dik net omheen om insecten buiten te houden en het wordt bewaakt doorbeveiligers. We moeten nog veel testen uitvoeren voordat het duidelijk is of en wanneer we Gouden Rijst in Bangladesh op de markt zullen brengen.’

Levens redden

Bangladesh is een arm land waar de helft van de beroepsbevolking in de landbouw werkt. Er wordt voldoende rijst verbouwd om de bevolking te kunnen voeden. Maar veel mensen zijn te arm om daarnaast voldoende vers fruit, groenten, melk of vlees te kunnen kopen. Een vijfde van alle Bengaalse schoolkinderen lijdt daardoor aan zo’n vitamine A-tekort dat blindheid dreigt.

Al die ondervoede kinderen eten echter wél drie keer per dag rijst, verduidelijkt Momin. Gouden Rijst is volgens hem een goede manier om ondervoedingsproblemen heel direct op te lossen.

‘Mensen in Bangladesh lijden honger omdat ze geen geld en geen werk hebben, niet omdat ze geen Gouden Rijst hebben’

Toch bestaat er ook in Bangladesh nog veel verzet tegen ggo’s. Pathak lal Golder is lid van de lokale boerenorganisatie Bangladesh Krishok Federation (BKF) en benadrukt dat er betere manieren zijn om honger en ondervoeding in zijn land op te lossen. ‘Mensen in Bangladesh lijden honger omdat ze geen geld en geen werk hebben, niet omdat ze geen Gouden Rijst hebben’, zegt hij via Skype. ‘Gouden Rijst is een noodoplossing. Arme landarbeiders moeten de beschikking krijgen over eigen landbouwgrond zodat ze zelf geld kunnen gaan verdienen.’

In juni 2016 stuurt een gedistingeerd gezelschap van 109 Nobellaureaten onder aanvoering van Adrian Dubock echter een brief aan Greenpeace en aanverwante organisaties om op te roepen het verzet tegen Gouden Rijst nu eindelijk eens te staken.

Valse beschuldigingen, riposteert Greenpeace in een eigen schrijven: ‘Bedrijven overhypen Gouden Rijst om de weg te effenen voor meer winstgevende ggo’s. In plaats van geld investeren in dit dure public relationsproject moeten we ondervoeding aanpakken via diversere diëten, verbeterde toegang tot voedsel en ecologische landbouw.’

Wantrouwen dat niet geheel ongegrond is. In een uit maart 2000 stammend rapport wordt de toen net ontdekte Gouden Rijst immers wel degelijk door de invloedrijke Consultative Group for International Agricultural Research (CGIAR – gefinancierd door een hele rits aan overheden, de Wereldbank en (wederom) de Bill & Melinda Gates Foundation) gebombardeerd tot kopstuk voor de Filipijnse CGIAR-partner IRRI om een Aziatische ggo-campagne mee op te zetten: ‘Suggestion: Continue to campaign for GE (genetic engineering – hw) as a legitimate breeders’ tool, using the “golden” rice as a flagship.

Gouden Rijst is in tegenstelling tot bijzonder lucratieve bulkgewassen als ggo-soja of -maïs na terugtrekking van Syngenta echter verworden tot een puur humanitair project, benadrukt Adrian Dubock.

Er is dus eigenlijk geen reden voor de tegenstand die de milieubeweging nog steeds biedt – al heeft de agressieve vermarkting van ggo-technologie door multinationals de publieke perceptie van niet-commerciële ggo-toepassingen als Gouden Rijst geen goed gedaan, geeft hij schoorvoetend toe: ‘De uitvinding van glyfosaatresistente soja was voor Monsanto in de jaren negentig een heel inventieve manier om geld te kunnen blijven verdienen aan een bestrijdingsmiddel waarvan het patent afliep. Je zou dus kunnen zeggen dat de reden voor chemiemultinationals om in ggo’s te stappen meer te maken had met commercie dan met landbouwinnovatie. Maar in ons project hebben we genoeg waarborgen aangebracht om te zorgen dat Gouden Rijst juist uit handen van dat grootbedrijf blijft.’

Pompoenen en papaya’s

Syngenta heeft ‘geen belang en geen commerciële interesse’ in Gouden Rijst, beaamt een woordvoerder van de Zwitserse multinational nog maar eens in een e-mail. Maar Golder is er niet gerust op. Want in 2013 lanceerde Syngenta zijn wereldwijde Good Growth Plan– een ambitieuze campagne om in 2020 twintig miljoen boeren tot afnemer te maken.

‘De realiteit is simpelweg dat mensen te arm zijn om verse groenten te kopen. In deze context kan Gouden Rijst levens redden.’

In Bangladesh geeft het bedrijf onder de naam GroMoreTM workshops en veldtrainingen om boeren uitleg te geven over het gebruik van de “juiste technologie”. Golder: ‘Wij vermoeden dat Gouden Rijst een poging is van Syngenta om ggo’s geaccepteerd te krijgen in Bangladesh. Vanuit het perspectief van een boer zou het namelijk veel logischer zijn eerst landrechten te hervormen of elektriciteit te verzorgen op het platteland zodat voedsel beter bewaard kan worden.’

Goedkope pompoenen, mango’s, papayas of betere toegang tot landbouwgrond zijn allemaal belangrijke opties in de strijd tegen honger en ondervoeding, beaamt Abdul Momin. Net als Gouden Rijst.

Naast de ontwikkeling daarvan houdt BRRI zich dan ook bezig met bijvoorbeeld de distributie van voedingssupplementen op het platteland en met conventionele rijstontwikkeling. Momin: ‘Als wetenschappelijk instituut proberen wij allerlei oplossingen te verzinnen voor de problemen in Bangladesh. Gouden Rijst is daar één van. De realiteit is simpelweg dat mensen te arm zijn om verse groenten te kopen. In deze context kan Gouden Rijst levens redden en mag dus niet zonder meer worden afgeschreven, wat activisten ook zeggen.’

Hans Wetzels